Nabij het dorp Westerbork in de provincie Drente, bezat de Nederlandse overheid een stuk heide omgeven door bossen. Deze geïsoleerde plaats leek ideaal voor de bouw van een kamp om Joodse vluchtelingen die uit Duitsland kwamen te herbergen. Het lag op redelijke afstand van Westerbork zodat de dagelijkse gang van zaken in dit dorp niet verstoord zou worden, vooropgesteld, dat er toezicht werd gehouden op deze vluchtelingen. Daarom werd mr. D.A. Syswarda (geen foto beschikbaar), een gewezen medewerker van een organisatie voor psychiatrische patiënten uit Amersfoort benoemd tot directeur van het Vluchtelingenkamp Westerbork. Een serieuze bron van zorg voor de overheid en politici was de integratie van de Duits Joodse vluchtelingen, die in grote getallen de Nederlandse grens waren overgestoken. In eerste instantie werden vijftig barakken gebouwd met een capaciteit van ongeveer 1800 mensen. Toen het Duitse leger Nederland binnenviel hadden 1150 legale en 650 illegale vluchtelingen onderdak gevonden in Westerbork. Bovendien waren anderen ondergebracht in diverse vluchthuizen. Er waren in die benauwde jaren voor het uitbreken van de oorlog naast Westerbork 25 andere subkampen in Nederland. Na de Duitse invasie en de daarop volgende capitulatie van Nederland vielen zij ten prooi aan het nazi antisemitisme, dat inmiddels in Duitsland zelf reeds vele slachtoffers had geëist.

       De eerste 23 Duits Joodse vluchtelingen werden op 9 oktober 1939 in Centraal Vluchtelingen Kamp Westerbork opgenomen. Leo Blumensohn, die Westerbork, Auschwitz, Gleiwitz, Blechhammer, en de beruchte dodenmarsen overleefde, was de eerste vluchteling die officieel op het stadhuis van Westerbork werd geregistreerd. Reserve kapitein Jacques Schol van het gedemobiliseerde Nederlandse Leger en voormalig commandant van het vluchtelingenkamp nabij Hellevoetsluis werd op 16 juli 1940, na de inval van het Duitse leger in mei 1940, benoemd tot commandant van het kamp Westerbork. Daarmee verving hij mr. Syswarda die deze functie sinds de oprichting van het vluchtelingenkamp had vervuld.

       In februari 1941 introduceerde kapitein Schol nieuwe regels voor de kampinwoners. Omdat de geïnterneerden voornamelijk Duits spraken werden alle regels en voorschriften voortaan in het Duits uitgebracht. Schol formeerde werkgroepen en deelde alle vluchtelingen boven de veertien jaar in. Een werkgroep werd Dienstzweig - genoemd. Boven elke Dienstzweig benoemde hij een Dienstleiter - werk opzichter. De Dienstleiter was verantwoordelijk voor het efficiënt en ordentelijk verloop van de te vervullen taken van de Dienstzweig. Schol was niet op de hoogte van de Duitse plannen met de Nederlandse Joden en de Duits Joodse vluchtelingen en realiseerde zich niet dat de efficiënte organisatievorm van het vluchtelingenkamp Westerbork, die hij had bewerkstelligd, de Duitse plannen in een later stadium sterk in de kaart zou spelen. Hij selecteerde en stelde leiders voor deze werkgroepen aan uit de reeds langer in het kamp aanwezige Duitse vluchtelingen. Onder hen waren Kurt Schlesinger, die tot Oberdienstleiter - afdelingshoofd werd aangesteld. Dr. Fritz Spanier werd benoemd tot chef van de medische staf en Arthur Pisk tot chef van de Ordnungsdienst - orde dienst, OD.

       The OD deed ondermeer als kampbrandweer dienst en later, nadat de functie van het vluchtelingenkamp werd gewijzigd tot een doorgangskamp, veranderde de taak van de OD en werd deze de interne Joodse politie. Zij waren verantwoordelijk voor het handhaven van orde en discipline onder de geïnterneerden. Deze taak kwam het meest tot uitdrukking tijdens de gevreesde transporten vanuit Westerbork naar het Oosten. De OD bestond voornamelijk uit jonge Duitse vluchtelingen die eerder in de kampbrandweer hadden gezeten. Gevolg was, dat na de overgang van Vluchtelingenkamp Westerbork naar Durchgangslager Westerbork het aandeel van de Duitse Joodse vluchtelingen in vergelijking met Nederlandse Joden aanmerkelijk groter was. Het dient vermeld te worden dat het grootste deel van de Duitse geïnterneerden niet tot de Alte Lagerinsassen - elitegroep gerekend kon worden. Ook zij werden gedeporteerd voor de zogenaamde Arbeitseinsatz im Osten - werkverschaffing in het Oosten. In het begin dachten de geïnterneerden in Westerbork dat zij nog redelijk veilig waren, maar zij zouden snel ervaren dat deportatie een wisse dood betekende in een van de vernietigingskampen in Polen.

       Kapitein Schol bleef tot januari 1943 in functie, waarbij hij onder drie Duitse SS kampcommandanten had gediend. Gedurende de eerste twee jaren van de Duitse bezetting leefden de geïnterneerden in een soort status quo. Er was nog geen prikkeldraadomheining en de geïnterneerden werden nog niet als gevangenen behandeld. Er was wel strikte beperking op de vrijheid, want steeds als zij het kamp wilden verlaten dienden zij dit aan te vragen onder opgaaf van redenen. Gedurende het laatste deel van 1941 ontvingen de nazi autoriteiten instructies uit Berlijn om Entjudung - het verwijderen van alle Joden uit Nederland in gang te zetten. Het reeds bestaande en bijna afgebouwde kamp in Westerbork was een ideale plaats voor dit doel. Begin 1942 werden er 24 grote houten barakken van slechte kwaliteit voor dit doel bijgebouwd. Elke barak had een capaciteit van ongeveer 300 mensen. Met de nieuwe barakken afgebouwd en een organisatie die liep als een gesmeerd wiel was aan alle voorwaarden voor de deportatie van de Nederlandse Joden voldaan. Het wiel van onheil kon in gang gezet worden.

L.: Lege barakken in winter. M.: Dezelfde barakken nu bezet, 1942, R.: Deppner, de eerste commandant
Foto verantwoording: Collectie Herinneringscentrum Kamp Westerbork

       Op 1 juli 1942 werd het vluchtelingkamp Westerbork officieel in gebruik genomen als Durchgangslager - Doorgangskamp. Hiervandaan werden 104,000 Nederlandse Joden en Duits-Joodse vluchtelingen, also ook 250 Sinti en Roma naar de vernietigingskampen in Polen gestuurd, gebruik makend van spoorweg materiaal, meestal goederen wagons. Vanaf diezelfde datum ressorteerde Durchgangslager Westerbork onder de jurisdictie van de Befehlshaber der Sicherheitspolizei - Sipo und Sicherheitdienst - SD - Bevelvoerend commandant van de veiligheidspolitie - Sipo en veiligheidsdienst - SD. Dat was niet hun enig probleem. De nazis haalden geleidelijk aan de strop om de nek van de Nederlandse Joden door beperkende bevelen op regelmatige wijze uit te vaardigen. De eerste Duitse kampcommandant was SS-Sturmbannführer - SS Majoor dr. Erich Deppner. Hij was commandant van 1 juli 1942 tot 1 september 1942. Deppner was een bruut individu zonder enige compassie. Hij was verantwoordelijk voor het eerste transport van Westerbork naar Auschwitz/Birkenau, een transport dat al direct omgeven was met rellen in het kamp. Om zijn quotum van 1000 mensen te halen liet hij willekeurig mensen uit het kamp zonder pardon op transport zetten. Hij wees kinderen aan zonder ouders en ook vrouwen die in afwachting van hun kamp registratie nog in de rij stonden te wachten.

       Om die reden werd hij op 1 september 1942 vervangen door SS-Sturmbannführer - SS Majoor, Josef Hugo Dischner (geen foto beschikbaar). Dischner was niet veel beter. Hij was verslaafd aan alcohol en mishandelde regelmatig de kampgevangenen met zijn zweep, hetgeen grote paniek veroorzaakte onder de slachtoffers. Dischner hield het slechts zes weken vol. Om de nietsvermoedende kampbewoners te laten geloven dat hun toekomst nog niet zo slecht was werd Dischner op 12 oktober 1942 vervangen door gentleman/misdadiger SS-Obersturmführer - SS 1ste Luitenant Albert Konrad Gemmeker. Gemmeker zorgde ervoor dat Schol in januari 1943 uit de dienst van het Ministerie van Justitie werd ontslagen. Hij kon geen pottenkijker gebruiken bij het werk dat hem opgedragen was. Gemmeker bleef commandant van Westerbork tot 11 april 1945, een dag voor de bevrijding van het kamp door het South Saskatchewan Regiment van het Canadese bevrijdingsleger.

       Een tweede, kleiner maar qua behandeling veel wreder was kamp Vught bij 's Hertogenbosch, de hoofdstad van de provincie Noord-Brabant. Gesitueerd in het zuid-oosten van Nederland werd het kamp voornamelijk gebruikt om politieke gevangenen en gijzelaars te herbergen. Ondanks dat werd ook dit kamp betrokken bij de vernietiging van de Nederlandse Joden en werden deze hier opgesloten in afwachting van hun deportatie via Westerbork naar Auschwitz of Sobibor.

       Tussen juli 1942 en november 1944 werden meer dan 104.000 Joden en 250 Sinti via deze twee kampen gedeporteerd. Onder hen waren 22,025 kinderen en jonge mensen beneden de 21 jaar. Vijfenzestig treinladingen met aan boord 60.330 slachtoffers die direct naar Auschwitz II, beter bekend als Birkenau, gestuurd werden. De meeste slachtoffers zagen het cynische bord, ARBEIT MACHT FREI - WERK BEVRIJDT, niet eens. Dit smeedijzeren bord was op het toegangshek van Stammlager Auschwitz - Hoofdkamp Auschwitz geplaatst. In plaats daarvan werden zij regelrecht afgevoerd naar Birkenau, waar onmiddellijk na aankomst de selectie plaatsvond en in de meeste gevallen ook de vernietiging.

       Enkele er nog krachtig uitziende mannen en vrouwen, werden gescheiden van de rest. Personen die niet geschikt geacht werden om te werken gingen direct naar de gaskamers. De laatste trein met gevangenen die in Birkenau zou aankomen verliet Westerbork op 3 september 1944. Onder hen waren Anne Frank en haar familie. In totaal 854 gedeporteerden die Westerbork verlieten overleefden de hel van Birkenau. De volledige omvang en implicatie van de Holocaust werd pas na het einde van de oorlog in 1945 bekend.

       In totaal werden 19 transporten direct naar Sobibor gestuurd. De klok op het station van Sobibor was een nepklok. De wijzers gaven altijd dezelfde tijd aan. Dat viel overigens de slachtoffers, die onder dwang van de trein werden gehaald, niet op. Direct na aankomst werden zij naar de gaskamers gestuurd. Slechts 18 Nederlandse Joden wisten de dood op deze afschuwelijk plaats te ontlopen. De dienstregeling op het station was ook nep, er is uit Sobibor geen enkele trein vertrokken, behalve dan de lege treinen die terug reden naar Westerbork. Deze werden teruggestuurd om de volgende lading met slachtoffers op te halen. De 34.313 Joden die hier vanuit Westerbork arriveerden hadden niet in de gaten dat dit hun laatste station zou zijn. Niet voor het te laat was, tenminste!

       Daarnaast vervoerden 9 deportatietreinen 4.870 Joden naar Theresienstadt, even als Westerbork een Durchgangslager, ten noorden van Praag in wat vandaag Tsjechië heet. Van deze transporten overleefden 2.000 mensen de oorlog. In totaal werden 3.724 slachtoffers vanuit Westerbork doorgestuurd naar Bergen-Belsen, een ander berucht concentratiekamp vlakbij Hannover in Duitsland.

       Een geschat aantal van 104.000 Joden en 250 Roma en Sinti zigeuners werden via Westerbork doorgestuurd. Hiervan waren 22.025 kinderen en jongemensen onder 21 jaar. Nadat het laatste transport op 13 september 1944 richting Bergen-Belsen was vertrokken bleven ongeveer 600 Joden in het kamp achter. Onder hen was Oberdienstleiter Kurt Schlesinger. Een aantal leden van de Duitse Joodse elite behoorde ook tot de overlevenden. Gedurende de tijd van de deportaties was voornamelijk Schlesinger verantwoordelijk voor het samenstellen en uitvoeren van de transporten geweest. Nu werd hij verantwoordelijk gesteld voor de liquidatie van het kamp. Wat de nazi's betrof: voor hen was het Joodse vraagstuk voor Nederland opgelost. Het SS hoofdkwartier in Berlijn, onder leiding van SS Obersturmbannführer - SS luitenant kolonel Adolf Eichmann van Bureau IV B4, was meer dan tevreden over de efficiënte manier waarop de Nederlandse en Duitse Joden uit Nederland naar de vernietigingskampen waren gedeporteerd.

       Eindelijk op 12 april 1945 kwam de bevrijding voor de achtergebleven 876 gevangenen. Volgens Hans Colpa, in 1993 was hij waarnemend directeur van het Herinneringscentrum te Westerbork, was het 8th Canadese verkenningsregiment (Troop # 7), ook bekend als het Terrier peloton geleid door Lt. Sheppard, dat als eerste het kamp naderde. Het South Saskatchewan regiment volgde op de hielen. In het kamp wachtte men vol spanning op de bevrijders. Het waren de gevangenen zelf geweest die aan Aad van As gevraagd hadden om, zodra de SS vertrokken was, de leiding van het kamp over te nemen. Van As behoorde tot die groep Nederlandse burgers die tijdens de oorlogsjaren in het kamp een functie bekleedde. Hij was het hoofd van de distributie en had van meet af aan het vertrouwen van de kampbewoners. Toen het leek dat de bevrijders in aantocht waren, stuurde van As het hoofd van de buitendienst, Zielke, op de Canadezen af. Deze had alle mogelijke gegevens over het kamp bij zich.

       Rond drie uur in de namiddag werden de kampbewoners door van As in de Grote Zaal bij elkaar geroepen om te overleggen wat er verder gebeuren moest. Plotseling riep iemand van achter uit in de zaal, "Meneer van As, telefoon voor u". Op zijn vraag, "Wie vraagt er naar mij," kwam het antwoord, "De Tommies zijn er". Met die uitbundige kreet stoof iedereen naar buiten, richting kampboerderij, om de bevrijders binnen te halen. Velen sprongen bovenop de pantserwagens en reden als overwinnaars tot aan de ingang van het kamp. Nadat kapitein Morris, de inlichtingenofficier verbonden aan de Canadian Scottish Regiment zich met van As had onderhouden, sprak deze Canadees de bevrijde gevangenen toe.

       Om de volledige verklaring te lezen over alle activiteiten van deze belangrijke dag raad ik u aan om het hoofdstuk "Meneer van As, telefoon voor u!" bladzijde 91 - 98 uit het boek "In het hol van de leeuw" te lezen. Dit boek, van de pen van Aad van As, is in het Nederlands geschreven. Het is mij toegezegd dat het boek ook in het Engels uit zal komen. Een tweede boek, "Westerbork, het verhaal van 1939-1945," is eveneens in het Nederlands geschreven. Ook in dit boek, op de pagina's 105 - 111, "De thuiskomst" wordt de bevrijding van het kamp in ruime mate door Harm van der Veen beschreven. Hij werd hierin bijgestaan door Guido Abuys, Dirk Mulder en Ben Prinsen. Er is een derde boek verkrijgbaar bij het Herinneringscentrum van het kamp Westerbork. In dit boek, uitgekomen in 1995, "Westerbork Cahiers 3 - Verhalen uit kamp Westerbork" wordt de bevrijding, onder de titel "De Tommies zijn er, oor- en ooggetuigen," eveneens op ruime wijze weergegeven op de pagina's 85 - 90. Dit laatste boek verscheen onder de redactie van Dirk Mulder en Ben Prinsen, met tekst bijdragen van Guido Abuys, Koert Broersma, Hans Colpa, Dirk Mulder, Ben Prinsen, Gerard Rossing en Yteke van der Vegt. Het boek van Aad van As verscheen in 2004 onder het ISBN nummer 90 72486 29-3. Het boek van Harm van der Veen werd gedrukt in 2003 en is verkrijgbaar onder het ISBN nummer 90 72486 23-4. Het boek Westerbork Cahiers 3 verscheen onder het ISBN # 90-232-3024-8.

       Een memorial ter nagedachtenis van de meer dan 104.000 slachtoffers die ten prooi vielen aan de nazi's werd gesmeed uit precies die treinrails en op de plaats waar deze vervloekte rails ooit doodliep. Herdenkingscentrum kamp Westerbork is gesitueerd bij de ingang van het voormalige kamp. Het houdt de herinnering aan alle Nederlandse en Duitse Joden en Roma levend. In het herdenkingscentrum is een galerij met foto's, schilderijen en voorwerpen die een historisch beeld geven van de geschiedenis van het Durchgangslager Westerbork.

       Bronnen: het merendeel van de foto's op deze website is afkomstig van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). De informatie op deze website kwam voornamelijk uit twee boeken: Westerbork: Voorportaal van Auschwitz en Nederland en de Tweede Wereld Oorlog, die werden geproduceerd en uitgegeven door Waanders Uitgevers in samenwerking met het NIOD.